Proizvodnja oružja na prostoru Bosne i Hercegovine ima duboke korijene koji sežu sve do kamenog doba. Ipak, jedan događaj iz sredine prošlog stoljeća trajno je promijenio strategijski značaj zemlje.
Rezolucija Informbiroa i nova prijetnja
Rezolucijom Informbiroa iz juna 1948. godine Komunistička partija Jugoslavije isključena je iz saveza komunističkih partija, što je dovelo do raskola između Tita i Staljina. Prema tadašnjim strategijskim procjenama, glavna vojna prijetnja Federativnoj Narodnoj Republici Jugoslaviji (FNRJ) od tada su bile snage Sovjetske armije, a kasnije i Varšavskog ugovora.
Ravničarski reljef sjevernog dijela Srbije i istočnog dijela Hrvatske predstavljao je idealan manevarski prostor za krupne oklopne jedinice Sovjetske armije, čiji se prodor očekivao upravo tim pravcima. Generalštab Jugoslovenske narodne armije zato je izradio ratni plan pod nazivom “Maksimum”, koji je uzimao u obzir sve okolnosti izmijenjene neprijateljskim stavom Moskve.
Bosna i Hercegovina kao jezgro odbrane
Zbog toga je bilo ključno da vojna industrija bude smještena zapadno od Srbije, u unutrašnjosti zemlje, odnosno na teritoriji Bosne i Hercegovine. Krizom Informbiroa BiH je postala nukleus otpora i odbrane, pa se tokom pedesetih godina gradi cjelokupni vojno-industrijski kompleks tadašnje Narodne Republike Bosne i Hercegovine.
Usporedo s tim, sredinom i krajem pedesetih počela je izgradnja strateških objekata: Objekta 505, odnosno vojnog aerodroma Željava kod Bihaća, te objekta ARK D-0, odnosno Atomske ratne komande u Konjicu.
Streljačko oružje i artiljerija u fokusu
Temeljna lekcija gerilskog, partizanskog iskustva Josipa Broza Tita imala je za posljedicu strateško usmjerenje na streljačko oružje i artiljeriju. Vremenom su u BiH podignute i fabrike za sisteme radio-veze, radarske sisteme i održavanje vozila, a na kraju i za proizvodnju borbenih aviona i helikoptera.
JNA, odnosno tadašnja Jugoslovenska armija (od 1945. do 1951. zvanični naziv bio je Jugoslovenska armija), doktrinom, opremom i naoružanjem se dotad u potpunosti oslanjala na Sovjetski Savez. Bilo je stoga potrebno izgraditi vlastite fabrike streljačkog i artiljerijskog oružja i oruđa koje će popuniti vakuum nastao prekidom vojne pomoći.
Uz to je trebalo osvojiti proizvodne linije streljačke i artiljerijske municije, kako bi se osigurala autonomija proizvodnog ciklusa. Da bi se ona zaokružila, bili su potrebni kombinati i preduzeća za proizvodnju sirovina poput čelika, mesinga, baruta i raketnog goriva.
Fabrike niču jedna za drugom
Tim slijedom su u periodu od 1948. do 1958. nicali vojni kompleksi koji će na vrhuncu rada, pred raspad zemlje, zapošljavati skoro 50.000 ljudi.
- 1948: Pretis, Vogošća
- 1949: Bratstvo, Novi Travnik
- 1950: Igman (Konjic), Slavko Rodić (Bugojno), Slobodan Princip Seljo (Vitez, današnji Vitezit), Soko (Mostar), Famos (Sarajevo), Rudi Čajavec (Banja Luka) i Pobjeda (Goražde)
- 1951: Zrak, Sarajevo
- 1953: Remontni zavod Travnik
- 1955: Tehnički remontni zavod Hadžići
- 1958: Kosmos
Pored njih osnovan je i niz drugih privrednih subjekata.
Kasnije su usvajani novi ratni planovi Generalštaba JNA, a fokus vojnih prijetnji preusmjeren je na NATO i Zapad. Centralni odbrambeni aksiom za opstanak Jugoslavije ipak je ostao isti: sve može pasti osim Bosne i Hercegovine.